Het onderwaterleven heeft een kickstart gekregen, maar hoe vergaat het onze lap grond intussen? We liggen op de noordrand van Gondwana, maar 480 miljoen jaar geleden scheiden onze wegen. Er breken ten zuiden van ons magmastromen door de aardkorst. ‘Een groot continent zoals Gondwana is gedoemd om op te breken,’ zegt Piessens, ‘omdat het de hitte van het magma eronder vasthoudt. En dat kan niet blijven duren. Het magma vindt een zwakke plek en wurmt zich een weg door het oppervlak heen.’ Waar de bodem opengereten is, gulpt de lava eruit en ontstaan ook vulkanen. Zo groeit er nieuwe bodem van afgekoelde lava, van basalt. De magmastromen blijven komen, drijven een wig tussen Gondwana en ons, en duwen ons steeds verder uiteen.

‘Na verloop van tijd ontstaat een riftvallei, zoals in de Oost-Afrikaanse slenk. Die vallei vult zich dan met oceaan, vergelijkbaar met de Rode Zee vandaag. En met een snelheid van tien centimeter per jaar - een rotvaart in de geologie - drijft ons gebied weg van Gondwana. Het grote eiland, of beter microcontinent, dat ontstond heeft men Avalonië gedoopt. Het heeft de vorm van een slobberkous, en wij zitten op de zuidelijke rand ervan, in de hiel.

En dat vertelt één zo’n slijpsteen in Vielsalm? ‘De slijpstenen zijn een van de getuigen van onze geleidelijke afsplitsing van Gondwana. De stenen zitten vol mangaan en ijzer van diep in de aarde. Die metalen zijn via vulkanen de lucht in gespuwd. Zuidelijk België ligt op dat moment onder zeeniveau, in kalm water. Stof en as dwarrelen naar beneden en het mangaan en ijzer die erin zitten, slaan samen met klei- en leemdeeltjes neer in het bassin. Dat zijn de grijs-paarse lagen - Ardoise of leistenen - die voor dakpannen werden gebruikt. De streek rond Brussel ligt grotendeels boven water, en in het ondiepe heeft zich kalk (calciumcarbonaat) opgestapeld.

Dat zijn deels skeletjes van afgestorven zeedieren. Zo’n kalkpakket glijdt bij onderaards tumult richting de diepere en kalme wateren van het zuiden, als een stofwolk onder water. Daar gaat de bleke kalk bovenop de metaalhoudende kleilaag liggen. Elke gele streep hier, en het zijn er ontzettend veel, is de getuige van een periode van krachtige vulkaanuitbarstingen tijdens onze afsplitsing van Gondwana. Het moet een erg bewogen periode geweest zijn. Uitbarsting na uitbarsting werden we steeds meer Avalonië.

Op Avalonië ligt niet alleen de lap grond die België heet, maar ook de onderste helft van Ierland, Wales, Engeland, Noord-Frankrijk, Nederland, Duitsland, een stuk van Denemarken en van Polen. Het latere hart van Europa. Et bien étonné de les retrouver ensemble ook een stuk oostkust van de VS en Canada. Avalonië is genoemd naar Avalon, een schiereilandje voor de Canadese kust, waar dezelfde 540 miljoen jaar oude rotsen zijn gevonden als in centraal Europa.

Je kon dus als het ware van België naar de oostkust van Canada en de VS wandelen, van Brussel naar Boston. En af en toe de veerboot, want sommige stukken lagen onder de zeespiegel. 300 miljoen jaar later, wanneer er tijdens het Jura langnekdinosauriërs rondlopen, zullen Europa en Noord-Amerika uiteendrijven en komt de Atlantische Oceaan tussen hen in. Dat ‘riften’ is nog altijd aan de gang, met de snelheid van een groeiende vingernagel: 2 tot 5 centimeter per jaar. En toch zorgt het bij momenten voor beroering: vraag maar aan de IJslanders, bewoners van de Azoren of van andere vulkanische eilanden op de Mid-Atlantische Rug.

België heeft geologisch gezien zoveel drama meegemaakt omdat het 180 miljoen jaar lang op de rand van continenten heeft gelegen, en dus kwetsbaar was voor botsingen: op Gondwana (noordrand), op Avalonië (zuidrand), en ook na de samensmelting met Baltica en Laurentia (zuidrand). Dat laatste zal ons rond driehonderd miljoen jaar geleden - dan zijn we in het Carboon - parten spelen. Het grote continent Gondwana, waar we afscheid van hadden genomen, is aan een inhaalrace bezig en is op weg om met ons te clashen. Dat zal de tweede grote gebergtevorming worden, de Variscische of Hercynische orogenese. Ze brengt de hele wereld samen als het supercontinent Pangea.

Bij de botsing ontstaat in het westen een deel van de Appalachen, in het oosten het Oeralgebergte, en ook West- en Centraal-Europa worden omhooggeduwd. Ons Brabantse en Ardeense gebergte, die in het Devoon en Carboon waren platgeërodeerd en daarna bedekt met klei-, zand- en kalksediment, worden weer opgestuwd tot een middelgroot gebergte, en ons gebied plooit opnieuw, zoals een tafellaken, in A’s (antiforms) en U’s (synforms), met ook breukvlakken en verschuivingen.

‘Dat maakt België geologisch razend interessant’, besluit Piessens. ‘We zijn zo’n klein gebied, maar werden zo vaak vervormd dat oeroude lagen naar het oppervlak zijn geduwd. Meer nog, we hebben zowat alle sequenties van de voorbije vijfhonderd miljoen jaar in huis, van het Cambrium tot de Laatste IJstijd. Je kunt ernaartoe, er stalen van nemen, erin naar fossielen zoeken. De Belgische ondergrond is een geologische bibliotheek: je leest er zowat het hele verhaal uit af van de planeet en van het leven.’